Ademloos las ik deze week Letters from a Lost Generation, een selectie uit de correspondentie van Vera Brittain met vier jongens die geen van allen de Eerste Wereldoorlog overleefden: haar jongere broer Edward, haar verloofde Roland Leighton en haar vrienden Victor Richardson en Geoffrey Thurlow. Ook Vera was ooggetuige van de ‘Grote Oorlog’: als vrijwilliger verpleegde ze de gewonden die de loopgraven uitbraakten in Londen, Frankrijk en Malta. De brieven vormen, met Vera’s dagboeken, de ruggegraat van haar literaire meesterwerk Testament of Youth (1933). Toch werden de brieven pas in 1998 voor het eerst uitgegeven – tachtig jaar na de dood van Edward Brittain. Ze bieden een uniek inzicht in de belevingswereld van Vera, Roland, Edward, Victor en Geoffrey, terwijl om hen heen de bekende wereld ineenstort. Naïviteit, pattriotisme, heroÏsme en later verdriet, onbegrip en desillusie spatten van het papier. Het resultaat is een ontroerend boek dat zijn lezer raakt gelijk het dagboek van Anne Frank. ‘Nothing in the papers, not the most vivid & heart-rending descriptions, have made me realise war as your letters’, schrijft Vera aan Roland in april 1915. Ook nu heeft haar observatie nog eeuwigheidswaarde.
Naast een uniek oorlogsdocument biedt Letters from a Lost Generation een intiem portret van de ontluikende liefde tussen Vera en Roland – een liefde die voornamelijk op papier bestaat. Wanneer Roland overlijdt, hebben hij en Vera nooit langer dan zes dagen aaneengesloten in elkaar gezelschap doorgebracht, vaak onder het wakend oog van familieleden. Vera’s moeder verklaart hen voor gek dat ze zich verloven; kennen Roland en Vera elkaar eigenlijk wel? De geliefden zijn niet blind voor hun situatie: wanneer ze elkaar ontmoeten, hebben ze moeite hun ‘ware ik’ te laten zien. Vera schrijft aan Roland in Augustus 1915: ‘For my part, I find you still elusive, still intangible (…). When I get your letters I feel as though I know and understand you much better than when I meet & see the actual you.’ Roland merkt twintig dagen voor zijn dood op: ‘After all, your real love was just a character in a book, n’est-ce pas? (…). It is quite possible to love an ideal crystallised in a person, and the person because of the ideal.’ Alleen op papier zijn ze met elkaar vertrouwd en laten ze hun schroom varen. De broze liefde tussen Roland en Vera krijgt nooit de kans het papier te onstijgen. Het is en blijft hun briefgeheim.
Hoe woorden kunnen uitgroeien tot hoop op liefde, zag ik deze week eveneens liefdevol in beeld gebracht in The Lunchbox (2013). In deze film van de Indiase regisseur Ritesh Bastra staan Ila en Sajaan, twee vereenzaamde zielen in Mumbai, centraal. Ila is ongelukkig getrouwd. Haar man ziet haar niet langer staan; als hij niet werkt, dan speelt hij met zijn telefoon. Dagelijks kookt Ila de lekkerste gerechten, die ze laat afleveren op haar mans werk. Liefde gaat immers door de maag. Alleen blijkt de lunchpost minder onfeilbaar dan gedacht: niet Ila’s man, maar de eenzame weduwnaar Sajaan mag van haar kookkunsten genieten. Wanneer dit duidelijk wordt, grijpt geen van tweeën in; in plaats daarvan beginnen ze een briefwisseling die een steeds intiemer karakter krijgt. Voorzichtig durven Ila en Sajaan weer te dromen van een ander leven. Wanneer Ila ontdekt dat haar man vreemd gaat, stelt ze Sajaan voor elkaar te ontmoeten. Sajaan deinst hiervoor terug omdat hij ’s ochtends in de badkamer vaststelt dat hij ‘naar zijn grootvader ruikt’. Dromen en daden vallen nooit samen. Of ook Ila en Sajaans briefgeheim een gemiste kans is, laat de filmmaker in het midden.
Laatst sprak ik met een vriend over internetdaten. Hij pleitte voor het woord, voor de kansen die taal ons biedt een connectie aan te gaan. De papieren liefde van Vera en Roland en de wensdroom van Ila en Sajaan geven hem hierin gelijk. Hoewel ik onderschrijf dat vertrouwdheid kan overspringen van het papier of scherm naar het ‘echte’ leven, zie ik juist in de worsteling van Vera, Roland, Ila en Sajaan mijn aarzelingen weerspiegeld te vertrouwen op een bouwwerk van woorden: het is niet makkelijk om dit te vertalen in een samenzijn – zeker als je bij het woord begint. Maar misschien moet ik me daar niet al te druk om maken. De vertaalslag van droom, hoop en taal naar intimiteit, vertrouwen en liefde is altijd ingewikkeld. Durf en kwetsbaarheid tonen; het briefgeheim is uiteindelijk niet veel meer dan dat.
En Vera Brittain, de eenzame overlevende van het front? Zij begreep als geen ander de macht van het woord en leefde als schrijver en pacifist van haar behendigheid met de pen en kwinkslag. In 1925 trouwde ze met politicoloog George Catlin – een relatie die ontsproot aan een briefwisseling.